Gezi

Gezi

Edebi bir tür olarak gezi nedir?




Evliya Çelebi, gördüğü bir rüya üzerine gezmeye başlamış ve elli bir yıl süren seyahati sonunda “Seyahatname” adını taşıyan on ciltlik eserini yazmıştır. Eserde İstanbul, Kafkasya, Girit, Azerbaycan, Gürcistan, Şam, Suriye, Filistin, Irak, Transilvanya, Bosna, Dalmaçya, Sofya, Avusturya, Almanya gibi birçok yerden bahsetmiştir. Büyük seyahatname esas bakımından coğrafya bilgisi vermekle beraber tarih, etnografya, folklor, binalar, yollar, kültür ve dil bakımından çok önemlidir. Evliya Çelebi, gezip dolaştığı yerlerde öncelikle o yerin yöneticilerinden bilgiler almış, bölgenin kayıtlarını ve sicillerini incelemiş, subaşı ve diğer ileri gelenlerden istifade etmiş, halkla görüşmüş, bütün bunlara ilave olarak da kendisi bizzat gezip görerek, ölçüp biçerek edindiği bilgileri tek tek yazmıştır. Edindiği bu bilgileri yanında saklamış ve son durağı olan Mısır’da bir araya getirip sistemli bir şekilde ve gezi sırasına göre yazmıştır. Gezi yazılarının tarihi çok eskidir. Gezip gören ve bunları anlatan kişiye “seyyah”, bu kişilerin yazdıkları metinlere de “seyahatname” denir. Seyahatnameler, yazarların sadece gezip görmek ihtiyacından doğmamıştır. Çeşitli savaşlar, hac ziyareti, görevle başka ülkelere gönderilen memurların yolculukları sebebiyle seyahatnameler yazılmıştır. Bugünkü tanımına ve niteliğine tam uymasa da çok eski çağlarda gezi türünden sayılabilecek örneklerin bulunduğu bilinmektedir. Eski Yunanistan’dan başlayarak günümüze kadar çeşitli ülkelerden birçok gezgin, elçi, şair ve yazar gezip gördükleri yerleri anlatan eserler meydana getirmişlerdir.

Dünya edebiyatının en önemli seyahatnameleri arasında 13. yüzyılda yayımlanmış Marco Polo’nun Uzak Doğu izlenimlerini içeren Seyahatname’si ve 14. yüzyılda yaşamış Arap gezgin İbni Batuta’nın İslam dünyası gezilerini konu edinen Seyahatname’si yer alır.

Türkçe yazılan ilk gezi kitabı, tanınmış denizcilerimizden Seydi Ali Reis’in (14981562) “Mir’âtü’l-Memâlik (memleket aynası)” adlı eseridir.

Türk edebiyatında Batılı anlamda gezi yazısı örnekleri Tanzimat Dönemi’nde yazarların Avrupa’ya gitmesiyle verilmeye başlanmıştır. Avrupa’ya giden sanatçılar gördükleri şehirlerle ilgili yazılar yazmışlardır. Özellikle Namık Kemal ve Ziya Paşa bunların başında gelir.

Türk edebiyatında yazılan önemli gezi yazıları şunlardır:



Avrupa’da Bir Cevelan – Ahmet Mithat Efendi (Batı tekniğine uygun ilk gezi örneği) Hac Yolunda,  Avrupa Mektupları – Cenap Şahabettin Frankfurt Seyahatnamesi – Ahmet Haşim Anadolu Notları – Reşat Nuri Güntekin…

Gezi yazıları, bir şehrin, bir beldenin, tarihî bir eserin o andaki durumunu anlattığı için tarihî belge niteliği taşır. Gezi yazılarında ayrıntılı tasvirlere yer verilir. Gezip görülen yerlerde gözlem yaparak bu gözlemi okuyucunun zihninde canlandırma amaçlanır. Bu ayrıntılı tasvirler bir bakıma o yerin bir fotoğrafının çekilmesi gibidir.

Gözlem, tespit ve değerlendirmeler edebî bir dille aktarılırken diyaloglardan, rivayetlerden, hikâyelerden, efsanelerden, anılardan, anekdotlardan, atasözlerinden ve deyimlerden faydalanılması bu türün en önemli özelliklerindendir. Gezi eserinde tasvir, diyaloglar ve soru cevap yoluyla anlatım önemlidir. Bazı yazarlar, olay ve olguları olduğu gibi aktarırken bazıları günlük, mektup, röportaj gibi türlere ait tekniklerle yazma yöntemini tercih edebilirler. Gezi yazıları dış dünyayı yazarın gözüyle görmemizi sağlar, bu sebeple gezi yazısı yazarken ilgiyi canlı tutmak, okuyucuda okuduğu yerleri görme isteği uyandırmak çok önemlidir. Yazar gezdiği yerlerin ilginç özelliklerini hemen fark edecek kıvrak bir zekâya ve kültür birikimine sahip olmalıdır. Gezi yazıları da anı yazıları da açık, sade, anlaşılır, içten bir dille yazılır. Her iki türde de açıklayıcı, betimleyici, öyküleyici anlatım biçimleri kullanılır. Her iki tür de tarih, coğrafya, sosyoloji gibi bilim dallarına kaynaklık edebilir. İki tür de kurmaca metin değildir, belli gerçekçilikleri vardır. Ancak gezi yazılarını, anı yazıları ile karıştırmamak gerekir. Gezi yazılarında mekân, çevre, yer ön planda olup gezilen yer dikkat çekici yönleriyle anlatılırken anı yazılarında çevreye ait bilgiler gezi yazısı kadar ayrıntılı değildir. Gezi yazılarında odaklanılan ana nokta mekân iken anı yazılarında odak noktası olaylar ve olay ile bağlantısı olan kişilerdir. Gezi yazısında gezilip görülen yerlerle ilgili edinilen gözlemler, bilgiler yansıtılırken yazar hep ikinci plandadır.

Eski Dünya Seyahatnamesi



İlber Ortaylı’nın, Isfahan, Venedik, Kudüs, Kırım, Tokyo, Yemen, Barcelona, Bosna, Girit, Hindistan, Berlin, Japonya, Kafkasya, Türkiye gibi şehirleri ve ülkeleri, kendi anlatım tarzıyla kaleme aldığı eseridir.

Sosyal Medyada Paylaş Facebook Twitter Google+

Mobil Uygulamamızı İndirin, Açık Lise Sınavları Sorun Olmaktan Çıksın!


Etiketler: ,
Eklenme Tarihi: 20 Ekim 2019

Facebook Yorumları

Konu hakkında yorumunuzu yazın