DİL BİLGİSİ: Kelimede Anlam

DİL BİLGİSİ: Kelimede Anlam

Açık Lise Türk Dili ve Edebiyatı 7 Konu Özetleri

Dilin anlamlı en küçük birimlerine ya da tek başına anlamı olmadığı hâlde cümle içinde anlam kazanan dil birliklerine kelime denir. Kelime nesne veya hareketi karşılayan göstergelerdir. Gösterge, birbirinden ayrılmayan, birbirini bütünleyen iki unsurdan (gösteren ve gösterilen) oluşur. Gösteren kelimenin kulakla işitilen ses yönü (işitim imgesi), gösterilen ise zihindeki tasarımı (kavram)dır. Bu iki unsur arasındaki bağ zihnimizde kelime ile onun karşıladığı nesne veya hareketi birbiriyle ilişkilendirir. Bu sayede kelimenin anlamı ortaya çıkar. Dilin canlı ve doğal bir yapıya sahip olması da kelimelerin anlamlarında değişmelere yol açabilmektedir.

A. Anlam Bakımından Kelimeler

  • A.1. Gerçek Anlam (Temel Anlam)Kelimelerin akla gelen ilk ve genel anlamına gerçek anlam denir. Buna ‘temel anlam’ da denir. Bir kelimenin birden fazla gerçek anlamı olabilir.
  • A.2. Yan AnlamTemel anlamıyla bağlantılı olarak zamanla ortaya çıkan değişik anlamların her birine yan anlam denir. Bir kelimenin yan anlam kazanmasında genellikle yakıştırma ve benzerlik ilgisi etkili olmaktadır.“Kapının kolu” tamlamasındaki anlam benzetme yoluyla kazandırılmış yeni anlamdır. Buna yan anlam denir.
  • A.3. Mecaz AnlamBir kelimenin gerçek anlamından bütünüyle uzaklaşarak kazandığı yeni anlama mecaz anlam denir. Bir kelimeye;
    • Benzetme, istiare, kinaye, cinas, kişileştirme gibi edebî sanatları kullanarak,

    Ah bu türküler, köy türküleri / Ana sütü gibi candan / Ana sütü gibi temiz. (benzetme)

    • Dolaylama yaparak, yedi tepeli şehir: İstanbul, derya kuzusu: balık, file bekçisi: kaleci
    • Ad aktarması, deyim aktarması, duyular arası aktarma yaparak mecaz anlam kazandırılır.

    Ankara eğitimle ilgili yeni kararlar aldı. (ad aktarması)

    Neşeli sokaklardaydım. (deyim aktarması)

    Arkadaşımın sıcak sohbetini özledim. (duyular arası aktarma)

  • A.4. Terim AnlamBir bilim, sanat ya da meslek dalıyla ilgili bir kavramı karşılayan kelimelere terim denir. Terimlerin anlamları dar ve sınırlıdır. Gerçek anlamlarında kullanılır, mecaz, yan deyim anlamları yoktur.“Ağız, deneme, şiir” dil ve edebiyat terimleri; “üçgen, çember, nokta” kelimeleri de geometri terimleridir.
  • A.5. Somut/Soyut AnlamBeş duyu organımızdan herhangi biriyle algılanabilen, maddesi olan kavram ve varlıkları karşılayan kelimelere somut kelimeler denir. Örneğin; masa, ağaç, insan, deniz, kalem, çanta…Beş duyu organımızdan herhangi biriyle algılayamadığımız ancak var olduklarını akıl, inanç ve sezgilerimizle kabul ettiğimiz kavram ve varlıkları karşılayan kelimeler soyut anlamlıdır. Örneğin; özlem, rüya, düşünce, sevgi, korku, güzellik…Soyut kavramların anlatılması ve kavranması zor olduğu için bu kavramları anlaşılır duruma getirmek için somut anlamlı kelimelerden yararlanılır. Buna somutlama denir. Soyut anlamlı kelimeler anlam genişlemesi yoluyla somut anlam kazanabilir. Genellikle kişileştirme, benzetme ve istiare yoluyla yapılır. Somut anlamlı bir kelimenin anlam genişlemesi yoluyla soyut anlam kazanmasına da soyutlama denir.
    • İyilerin yaptıkları kolay kolay unutulmaz. (insan)
    • Bu kafayla sana verdiğim işi yapamazsın. (akıl, mantık)
  • A.6. Genel/Özel AnlamKelimenin bir türün tamamı için kullanılmasına genel anlam, o türün sadece biri ya da birkaçını karşılayacak şekilde kullanılmasına da özel anlam denir.Palto insanı sıcak tutar. (genel)Paltosunu otobüste unutmuş. (özel)

B. Kelimeler Arasındaki Anlam İlişkileri

  • B.1. Eş Anlamlı KelimelerYazılışları farklı, anlamları aynı olan kelimelerdir. Bu tür kelimeler birbirlerinin yerini tutabilir. Eş anlamlı kelimelerin birisi genelde yabancı kökenlidir. Örneğin kıymet-değer, cevap-yanıt, sene-yıl eş anlamlı kelimelerdir.Uyarı: Atasözleri ve deyimler gibi bazı durumlarda eş anlamlı kelimeler birbirinin yerine kullanılamaz:“Ak akçe kara gün içindir.” cümlesinde kara kelimesi yerine siyah kelimesi kullanılamaz.
  • B.2. Yakın Anlamlı KelimelerYazılışı farklı olan, anlamdaş gibi göründüğü hâlde aralarında anlam farkı bulunan kelimelerdir. Bunlar çoğunlukla Türkçe kelimelerdir. Örneğin; göndermek-yollamak, bezmek-bıkmak-usanmak, dilemek-istemek, çevirmek-döndürmek, söylemek-demek-konuşmak, bakmak-seyretmek…
  • B.3. Zıt Anlamlı Kelimeler Anlamca birbirinin karşıtı olan kelimelerdir. Bu tür kelimeler iki zıt noktayı belirtir. Örneğin siyah-beyaz, uzun-kısa, aşağı-yukarı, ileri-geri, var-yok, gelmek-gitmek zıt anlamlı kelimelerdir.Uyarı: Tüm kelimelerin zıt anlamlısı yoktur. Bir kelimenin olumsuzu, karşıtı değildir.  Örnek:“Yeni bir gömlek giyebilsem.” cümlesinde altı çizili kelimenin karşıt anlamlısı “eski” kelimesidir.

    Uyarı: Kelimeler arasındaki karşıtlık cümledeki kullanıma göre değişir. “Doğru” kelimesinin zıt anlamlısı bir cümlede “eğri” olurken, bir diğerinde “yanlış” olabilir.

  • B.4. Eş Sesli Kelimeler Yazılışı ve okunuşu aynı olduğu hâlde anlamları farklı olan kelimelerdir. Bunlar yalın hâlde olabildikleri gibi ek almış hâlde de olabilirler. Bu kelimelerin anlamları arasında hiçbir ilgi yoktur.Devir çok değişti. (Kendine özgü bir özellik taşıyan zaman parçası.)Devirsem şu tavşanı. (Ayakta veya dik duran bir şeyi düşürmek, yatay duruma getirmek.)

    Bu cümlelerde koyu renkle belirtilmiş kelimeler eş sesli kelimelerdir.

  • B.5. Nicel ve Nitel Anlamlı Kelimeler Varlıkların sayılabilen, ölçülebilen, azalıp çoğalabilen özelliklerini gösteren kelimelere nicel anlamlı; varlıkların nasıl olduğunu, niteliğini gösteren kelimelere “nitel anlamlı” kelimeler denir. Örnek:Elinde ağır bir valizle güç bela yürüyordu. (nicel)Ortaya oval bir havuz. \ Ne zaman o tahta sıralara oturdum?  (nitel)

C. Kelimelerde Anlam Değişmeleri

Kelimenin zamanla karşıladığı kavramdan az çok uzaklaşması ya da yeni bir kavramı yansıtması durumuna kelimede anlam değişmesi denir.

  • C.1. Anlam Genişlemesi Bir kelimemin bir nesnenin, bir işin bir bölümünü ya da bir türünü gösterirken zamanla o nesnenin bütününü, bütün türlerini anlatır duruma gelmesine anlam genişlemesi denir. Anlam genişlemesine uğrayan kelimelere çok anlamlı kelimeler de denir. Bir kelimenin, anlam genişlemesi yoluyla, asıl anlamı ile olan ilişkisini kaybetmeden yeni anlamlar kazanmasına çok anlamlılık denir.Örneğin “yol” kelimesinin ilk anlamı “yürünen yer” dir. Yol kelimesi anlam genişlemesine uğrayarak “yöntem”, “davranış, tutum, gidiş veya davranış biçimi” anlamlarını kazanmıştır.
  • C.2. Anlam DaralmasıBir kelimenin eskiden anlattığı nesnenin bir bölümünü, bir türünü karşılar duruma gelmesine denir. Örneğin, eski Türkçede “çocuk, evlat” anlamına gelen “oğul” kelimesi günümüzde sadece “erkek çocuğu” anlamında kullanılmaktadır.
  • C.3. Anlam Kayması (Başka Anlama Geçiş)Bir kelimenin başlangıçta karşıladığı anlamdan uzaklaşarak yeni bir anlamı karşılamasına denir. Örneğin; “koca” kelimesi eskiden yaşlı adam anlamında kullanılırken bugün kadının eşi anlamında kullanılmasına anlam kayması denir.
  • C.4. Anlam İyileşmesi Bir kelimenin eskiden kötü bir anlamı varken zaman içinde daha iyi bir anlam kazanmasına denir. Örneğin “yavuz” kelimesinin eskiden sahip olduğu “kötü, hırsız” anlamının yerine “yiğit, kahraman” anlamı kazanmasına anlam iyileşmesi denir.
  • C.5. Anlam Kötüleşmesi Bir kelimenin eskiden iyi bir anlamı varken zaman içinde kötü bir anlam kazanmasına denir. Örneğin “canavar” kelimesinin “canlı, yaşayan, hayvan” gibi anlamlarından uzaklaşarak  “yabani, yırtıcı hayvan” gibi olumsuz bir anlamı karşılar hâle gelmesine anlam kötüleşmesi denir.

Açık Lise Türk Dili ve Edebiyatı 7 Konu Özetleri

Sosyal Medyada Paylaş Facebook Twitter Google+

Mobil Uygulamamızı İndirin, Açık Lise Sınavları Sorun Olmaktan Çıksın!


Etiketler: ,
Eklenme Tarihi: 29 Aralık 2019

Facebook Yorumları

Konu hakkında yorumunuzu yazın