Destanlar

Destanlar

Dünyaca tanınan Fin destanı Kalevala, Elias Lönnrot (Elyas Lönrot) tarafından Fin kabileleri arasından derlenmiştir. Eserde doğaya karşı uğraş veren kuzey insanları, onların aile erdemleri, bilgeliği ve sözün yaratıcı gücü övülür. Destan kahramanları, olağanüstü özelliklere sahiptir. Olaylar dört kişi etrafında döner. Lemninkainen (Lemninkayne), Pohjola (Pojola)’nın (kuzey yöreleri) en güzel kızının gönlünü kazanmaya çalışan kişidir. İlmainen (İlmanen), insanlara mutluluk getirdiğine inanılan fakat onları savaşa sürükleyen Sampo (Samfo) adlı büyülü değirmeni yapan demircidir. Vainamoinen, sözün büyülü gücünden yararlanan, tek gücü bilgelik olan yaşlı bir ozandır. Lempa ise kötülük ruhudur.

Aslı ölçülü ve uyaklı olan bu manzum destan dünyanın pek çok diline çevrilmiştir. Destan Finlilerin ulusal bilinçlerinin uyanmasında, unuttukları ana dillerini öğrenmelerinde oldukça önemli bir görevi yerine getirmiştir.

Destanlar; savaş, göç ve doğal yıkımlar gibi önemli olayların etkisiyle söylenmiş yiğitlik ve olağanüstülüklerle dolu uzun, manzum hikâyelerdir. Destanlar milletlerin yaratılışını, gelişimini, hayatta kalma mücadelelerini anlatır. Aynı zamanda ulusların ilk sözlü ürünleridir. Mekân ve zaman kavramları bulunsa da çok belirgin değildir. Daha çok olağanüstü özelliklere sahip kahramanlar ve bu kahramanların etrafında gelişen olaylar ön plandadır. Bu manzum hikâyeler ilahî bakış açısıyla yazılan epik şiirin ilk örnekleridir. Destanlar doğal ve yapma destan olarak ikiye ayrılır:

1.Doğal destanlar

Doğal destanların söyleyeni belli değildir. Yazının bulunmadığı dönemlerde ortaya çıkmış destanlardır. Doğal destanlar üç aşamadan oluşur:

  • Doğuş, oluşum aşaması: Milletlerin tarihini derinden etkileyen olayların ve kahramanların ortaya çıktığı zamandır.
  • Yayılma aşaması: Yaşanan olaylar ve olaylar içindeki kahramanlar, sözlü gelenek yoluyla ağızdan ağıza, kuşaktan kuşağa aktarılır.
  • Derleme aşaması: Sözlü gelenekteki destanların şairler tarafından derlenmesidir.

2.Yapma destanlar:

Bu destanlar belirli bir yazar tarafından eski örneklere uygun ve manzum olarak ele aldığı doğal destanlara benzeyen eserlerdir.

Dünya Edebiyatındaki Doğal Destanlar

Yunan Edebiyatı: İlyada ve Odysseia,

İran Edebiyatı: Şehname,

Fin Edebiyatı: Kalevala,

Hint Edebiyatı: Mahabharata, Ramayana,

Alman Edebiyatı: Nibelungen,

İngiliz Edebiyatı: Beowulf,

Rus Edebiyatı: İgor,

İspanyol Edebiyatı: La Cid,

Fransız Edebiyatı: Chansen de Röland,

Japon Edebiyatı: Şinto,

Sümer Edebiyatı: Gılgamış (Bilinen ilk destan)…

Türk Destanlarının Özellikleri

  • Çin, İran, Arap, Bizans ve Batı kaynaklarından derlenmiştir.
  • Baksı, ozan, yırçı, şair adı verilen kişiler tarafından saz eşliğinde söylenir.
  • Alp, bilge, kadın ve alp-eren tipleri görülür.
  • Türk destanlarında “gök börü (bozkurt), ağaç, ışık, at, düş, kırklar, mağara ve pir” motifleri kullanılır.

İslamiyet Öncesi Türk Destanları

  1. Altay-Yakut Türkleri: Yaratılış Destanı
  2. Saka Türkleri
  • Alp Er Tunga Destanı, Şu Destanı
  1. Hun-Oğuz Türkleri
  • Oğuz Kağan Destanı, Attilâ Destanı
  1. Göktürk Destanları
  • Bozkurt Destanı, Ergenekon Destanı
  1. Siyenpi Destanı
  2. Uygur Destanları
  • Türeyiş Destanı, Göç Destanı

İslamiyet Sonrası Türk Destanları

  1. Kırgız-Kazak: Manas Destanı
  2. Türk-Moğol: Cengiz Han Destanı
  3. Tatar-Kırım: Timur ve Edige Destanları
  4. Karahanlı Dönemi: Saltuk Buğra Han Destanı
  5. Selçuklu-Beylikler-Osmanlı Dönemi: Seyyid Battal Gazi Destanı, Danişment Gazi Destanı, Köroğlu Destanı

Dede Korkut Destanı ve Manas Destanı geçiş dönemine ait olduğundan bu destanlarda İslamiyet öncesi ve İslami unsurlar iç içedir.

Oğuz Kağan Destanı

Oğuz Kağan Destanı, MÖ 209-174 yılları arasında hükümdarlık yapan Hun hükümdarı Mete’nin doğumunun, savaşlarının ve Türk birliğini kurmasının anlatıldığı destandır. Sekizli ve on ikili hece ölçüsü kullanılmıştır. Eserde Oğuz Kağan’ın hükmettiği boyları yirmi dört kola ayırması, bu boylara isimler ve toprak vermesi, Oğuz Kağan’ın bütün dünyaya hâkim olmak istemesi, ülkesini oğulları arasında paylaştırması anlatılır. Ayrıca Türklerin devlet anlayışı ve sosyal hayatlarıyla ilgili; avcılık, ok ve kargı kullanma, göçebelik, atı evcilleştirme, hayvancılıkla uğraşma gibi unsurlara ait birçok ipuçlarını da görmek mümkündür. Eserde sade dil kullanılmış, destanların özellikleri olan ışık, ağaç, kurt, aksakallı ihtiyar gibi mitolojik ögelere yer verilmiştir.

Battal Gazi Destanı

Battal Gazi Destanı’nın, konu bakımından Türklerle ilgili olmamasına rağmen Türkler tarafından çok sevilmesinin sebebi, Battal Gazi’nin İslamiyet’in yayılması uğruna kahramanlık göstermesi ve kahramanlığın mekânının Anadolu olmasıdır.

Battal Gazi Destanı’nın konusu kısaca Müslüman-Hristiyan savaşlarıdır. Bir tarafta Bizans kayseri, diğer tarafta İslâm dünyasının halifesi vardır. Kayser, sık sık ordu hazırlayıp Malatya üzerine sefer düzenler. Kayserin arkasında her defasında çok güçlü bir ordu vardır. Ancak Battal Gazi önderliğindeki İslam ordusuna her defasında yenilirler. Battal Gazi destanı, Fatih Sultan Mehmet’in İstanbul’u fethine kadar süren Arap-Bizans, sonra Türk-Bizans mücadelelerinin atmosferi içinde doğmuş, yüzyıllar içinde gelişmiş ve sonradan yazıya geçirilmiştir. Kuşatmada gösterdiği üstün cesaret ve komutanlık dolayısıyla kendisine “Battal” denilen bu kahramanın Seyyid Battal Gazi olduğu sanılmaktadır.

Dünya Edebiyatındaki Yapma Destanlar

Latin Edebiyatı: Aeneis (Vergilius)

İngiliz Edebiyatı: Kaybolmuş Cennet (J. Milton)

Fransız edebiyatı: Henriade (Voltaire )

Portekiz edebiyatı: OsLusiadas (Camoens )

İtalyan Edebiyatı: Kurtarılmış Kudüs (T. Tasso), İlahi Komedya (Dante), Çılgın Orlando (Ariosto)

Türk edebiyatında yapma destanlara örnekler

İstanbul Fetih Destanı, Fazıl Hüsnü Dağlarca

Çanakkele Destanı, Fazıl Hüsnü Dağlarca

Çanakkale Şehitlerine, Mehmet Akif Ersoy

Genç Osman Destanı, Kayıkçı Kul Mustafa

Kuvayi Milliye Destanı, Nazım Hikmet

Kurtuluş Savaşı Destanı, Cahit Külebi

Sakarya Meydan Savaşı, Ceyhun Atuf Kansu

Sosyal Medyada Paylaş Facebook Twitter Google+

Etiketler: ,
Eklenme Tarihi: 11 Ekim 2019

Facebook Yorumları

Konu hakkında yorumunuzu yazın