Türkçenin Ses Özellikleri: Ünlü Uyumları, büyük ünlü uyumu nedir, küçük ünlü uyumu nedir?

yorumsuz
158

Türkçenin Ses Özellikleri: Ünlü Uyumları, büyük ünlü uyumu nedir, küçük ünlü uyumu nedir?

Türkçenin ses düzeni bakımından sahip olduğu bazı özellikler vardır. Bu özellikler şunlardır:

  • Ünlüler arasında incelik-kalınlık ve düzlük-yuvarlaklık bakımından bir uyumu vardır.
    Örneğin “gözlemci” kelimesinin tüm hecelerinde ince ünlü vardır ve ilk hecedeki yuvarlak ünlüden sonra düz ünlüler gelmiştir.
  • Ünsüzler arasında sertlik-yumuşaklık uyumu vardır.
    Örneğin “ağaçta” kelimesinin aldığı ekin ilk harfi, kelime kökünün sonundaki sert ünsüze uymuştur.
  • Türkçe sözcüklerde uzun ünlü bulunmaz. Örneğin “hâlâ, millî, sükût” gibi sözcükler dilimize yabancı dillerden gelmiştir.
  • Türkçe sözcüklerde “o,ö” sesleri yalnızca ilk hecede bulunur. Örneğin “korku, toprak, otur-” gibi kelimeler Türkçe iken “telefon, radyo, balon” gibi kelimeler dilimize yabancı dillerden gelmiştir
  • Türkçe kelimelerde “j, f, h” sesleri bulunmaz. Örneğin “jeton, fabrika, horoz” gibi kelimeler dilimize yabancı dillerden gelmiştir. Ancak Eski Türkçedeki bazı sözcüklerde bulunan “k” sesi zamanla “h” sesine dönüşmüştür (kangı>hangi, katun>hatun).
  • Türkçe kelimelerin başında “c, ğ, l, m, n, r, v, z” sesleri bulunmaz. Örne¤in “can, limon, masa, nane, radyo, vazo, zeytin” gibi kelimeler dilimize yabancı dillerden gelmiştir. Bu kurala uymayan bazı Türkçe sözcükler de vardır:




  1. “c, z” sesleri bazı yansıma kelimelerde bulunabilir(cıvıl cıvıl, zırıl zırıl…).
  2. “n” sesi, “ne” ve “ne” ile yapılmış birleşik sözcüklerde bulunabilir (ne+asıl>nasıl, ne
    için>niçin).
  3. Bazı Türkçe kelimelerin başındaki “b” sesi zamanla “v” sesine dönüşmüştür ( bar- > var-, bir- > vir- > ver- ).
  • Türkçe kelimelerin sonunda “b, c, d, g, ğ” sesleri bulunmaz. Örneğin “hac, kod, Türkolog” gibi kelimeler dilimize başka dillerden gelmiştir. Dilimize yabancı dillerden giren bazı kelimelerin sonundaki “b, c, d, g” sesleri ise sertleşmiştir (kitab>kitap, aheng>ahenk, cild>cilt, ilac>ilaç…). Ancak bazı kelimelerin sesteşleri ile karıştırılmasını önlemek için sonda bulunan “b,c,d,g” sesleri sertleşmemiştir ( ad-at, sac-saç, öd-öt-…).
  • Türkçe kelimelerde iki ünlü yan yana gelmez. Örneğin “saat, menfaat, şiir, şair” gibi kelimeler dilimize başka dillerden gelmiştir.
  • Türkçede kelimelerin başında iki ünsüz yan yana gelmez. Örneğin “spor, stadyum, tren” gibi kelimeler dilimize başka dillerden gelmiştir.
  • Türkçede kelime kökünde aynı iki ünsüz yan yana gelmez.  Örneğin “kubbe, hüzzam, hürriyet” gibi kelimeler dilimize yabancı dillerden gelmiştir. Ancak bazı Türkçe kelimeler, zaman içinde değişime uğradığı için bu kurala uymaz (ana> anne, elig>elli).
  • Türkçede kelime sonlarında bazı kelimeler dışında (alp, üst, sürç-, kalk-, ölç-, sarp, sevinç, denk, ant, ayırt-, kork-…) iki ünsüz yan yana gelmez.

Türkçede Ünlülerin Özellikleri

1. Büyük Ünlü Uyumu:

Türkçe bir kelimenin ilk hecesindeki unlu kalın ise diğer hecelerdeki ünlüler de kalın, ilk hecesindeki unlu ince ise diğer hecelerdeki ünlüler de ince olur. Ünlüler arasındaki bu uyuma “büyük unlu uyumu” denir.

“Her medeni milletin konuşma ve yazı dili, karşılaştığı milletlerden alınma kelime ve deyimlerle doludur.”

Yukarıdaki cümlede gecen altı çizili kelimeleri bu kurala göre inceleyelim:

“konuşma, doludur” kelimelerinin tüm hecelerindeki ünlüler kalındır.

“deyimlerle” kelimesinin tüm hecelerindeki ünlüler incedir.

Büyük Unlu Uyumuyla İlgili Kurallar:

  • Dilimize yabancı dillerden giren kelimelerde büyük unlu uyumu aranmaz.

Örnek: telefon, kalem, gazete…

  • Tek heceli kelimelerde unlu uyumu aranmaz.

Örnek: bir, hiç, kaç…

  • Bitişik yazılan birleşik kelimelerde unlu uyumu aranmaz.

Örnek: gecekondu, çekyat, kavuniçi…

  • Kelime sonuna getirilen ekler, kalınlık-incelik bakımından son hecedeki ünlüye uyar.

Örnek: kitap-cı, çiçek-ci, bakım-lı, sevgi-li…

  • “-yor, -ki, -leyin, -ken, -daş, -( i )mtrak, -gil” ekleri, başka şekilleri olmadığından bazı durumlarda unlu uyumunu bozar.

Örnek: akşamleyin, bakarken, gidiyor, meslektaş, yeşilimtırak, amcamgil…

  • Dilimizde Türkçe olduğu halde bu kurala uymayan kelimeler vardır.

Örnek: anne, kardeş…

2. Küçük Ünlü Uyumu:

Türkçe bir kelimede düz ünlüden sonra düz (a,e,ı,i), yuvarlak ünlüden sonra yuvarlak dar (u,ü) veya düz geniş (a,e) ünlüler bulunur. Ünlüler arasındaki bu uyuma “küçük ünlü uyumu” denir.

“Yunus Emre’nin şiirlerinin dilini, yazıldığı devir ve cevreden ayrı ele alamazsınız. Zira o ağacın kökleri gelenek ile beraber, yetiştiği topraklara sımsıkı bağlıdır.”

Yukarıdaki dizelerde gecen altı çizili kelimeleri bu kurala göre inceleyelim:

“ yazıldığı, gelenek” kelimelerinin tüm hecelerindeki ünlüler düzdür.

“kökleri” kelimesinde yuvarlak ünlüden sonra düz ünlüler gelmiştir.



Küçük Ünlü Uyumuyla İlgili Kurallar:

a) Küçük ünlü uyumunda her ünlü kendisinden önceki ünlüye göre değerlendirilir.

Örnek: “kuralcı, güzellik” sözcüklerinde ilk ünlü yuvarlak olduğu halde ikinci ünlü düz-geniş olduğundan üçüncü ünlünün düz-dar olması Küçük ünlü uyumu kuralını bozmaz.

b) Dilimizde Türkçe olduğu halde bu kurala uymayan kelimeler vardır.

Örnek: kavun, çamur, avuç…

c) Dilimize yabancı dillerden giren kelimelerde bu kural aranmaz.

Örnek: lavabo, horoz, havuç…

d) Tek heceli kelimelerde bu kural aranmaz.

Örnek: gül, tek, yol…

e) Bitişik yazılan birleşik kelimelerde bu kural aranmaz.

Örnek: dedikodu, ayakkabı, kardelen…

f) Kelime sonuna getirilen ekler, düzlük-yuvarlaklık bakımından son hecedeki ünlüye uyar.

Örnek: çiçekli, kapısı, kedicik, görmüş mü? …

g) “-yor” eki her zaman “-ki” eki bazı durumlarda küçük ünlü uyumunu bozar.

Örnek: okulunki, onunki, geliyor, akıyor.

FavoriteLoadingÇözdüklerime Ekle
Sosyal Medyada Paylaş Facebook Twitter Google+

Admin'in Notu: Arkadaşlar. çözdüğünüz testlerle ilgili yorum yazarak bize çalışmamızda yol gösterin. Hangi dersten test eklenmesini istediğinizi, hangi testleri çözdüğünüzü kendi adınız veya nickname'inizle yorum yazarak belirtirseniz sevinirim.

Ücretsiz Online TYT Deneme Sınavı:


Etiketler: , , ,
Eklenme Tarihi: 11 Mart 2018

Facebook Yorumları

Konu hakkında yorumunuzu yazın